ՀՀ ք․ Երևան, Խանջյան 19ա АРЭМ
+374 77 00 31 50
info@armenakan.am

ԱՐՄԵՆԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ԿԱԶՄՈՒԹԻՒՆԸ

Պաշտոնական կայք

ԱՐՄԵՆԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ԿԱԶՄՈՒԹԻՒՆԸ

Փորթուգալեանի Վարժապետանոցի սաները գաղտնաբար կը հաւաքուէին Մկրտիչ եւ Գրիգոր Թերլեմեզեան եղբայրներու այգիին մէջ, ուր անոնք ունէին կահ-կարասիէ զուրկ հնձան մը, որ կը կոչուէր Խսրի Տուն։ Ահա այս տան մէջ է որ հայ ազատագրական շարժումը ծնունդ պիտի տար իր առաջին յեղափոխական կազմակերպութեան՝ Արմենական Կուսակցութեան, 1885-ի Օգոստոսին։

Մկրտիչ Աւետիսեան-Թերլեմեզեան, որ հանդիսացաւ կուսակցութեան գործնական հիմնադիրը, իր գաղափարակիցներուն՝ Գրիգոր Պէօզիկեանի (Շիկահեր), Ղեւոնդ Խանճեանի, Գաբրիէլ Նաթանեանի, Մագնոս Պարութճեանի, Գարեգին Մանուկեանի, Գրիգոր Թերլեմեզեանի, Տոքթ. Գալուստ Ասլանեանի եւ Գրիգոր Աճեմեանի հետ, խմբագրեց ծրագիր-կանոնագիր մը եւ պաշտօնականացուց կազմակերպութեան գոյութիւնը՝ Վասպուրականը որպէս կուսակցութեան կեդրոն ընտրելով։ Յետագային նաեւ ծրագիրներ մշակուեցան մասնաճիւղեր բանալու Սալմաստի, Մուշի, Բաղէշի, Տրապիզոնի եւ Պոլսոյ մէջ։ Կուսակցութիւնը սկսած էր յայտարարել թէ Արմենական Կազմակերպութեան նպատակն է յեղափոխութեամբ հայ ժողովուրդին համար իրաւունք ձեռք բերել ինքզինք կառավարելու համար։

Հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարին յաջող ելքը, հեռատես իմաստութեամբ, արմենականները կը տեսնէին համագործակցութեան եւ իրապաշտ միջոցներու գործածութեան մէջ – գոյացնել ներքին ուժ՝ իրարու միացնելով միեւնոյն գաղափարին ծառայող հայրենասէրներ, արթնցնել ժողովուրդը, առանց բռնի միջոցներու կազմակերպութեան մղել զայն՝ ընդհանուր դաստիարակութեամբ, վարժեցնել զայն զինակրթութեան եւ կարգապահութեան, անոր հայթայթել զէնք եւ դրամ, եւ պատրաստել զինուորական շարժուն խումբեր։

Հպարտութեամբ կը նշենք թէ Արմենական Կուսակցութիւնը եղաւ միակ հայ քաղաքական-յեղափոխական կազմակերպութիւնը, որ կազմուեցաւ ու գործեց մայր հողի վրայ, առանց իր նպատակակէտերու իրագործման համար աննպաստ քաղաքական վարդապետութիւններ քարոզելու։ Արմենական Կուսակցութեան անդամները սորվեցան գաղտնապահ ըլլալ եւ գործել յանդգնութեամբ, բայց անաղմուկ։ Արմենականները փարած մնացին հաւաքական ուժով եւ յարատեւ մարտական գործունէութեամբ հայրենիքը ազատագրելու համոզումին՝ փոխանակ օտար պետութիւններէ օգնութիւն ակնկալելու։ Յաջորդող տասնամեակին, Արմենականները ընդյատակեայ գործունէութեամբ կազմակերպեցին իրենց մարտական ուժը՝ գաղտնօրէն զինուելով։ Շուտով հիմնադիր խումբին միացան շարք մը յեղափոխաշունչ երիտասարդներ, որոնցմէ կ՛արժէ յիշատակել Վանի կուսակցութեան գանձապահ Ռուբէն Շատուորեանը, դաստիարակ ու տնօրէն Գարեգին Բաղէշցեանը, Եղիշէ Քոնտաքճեանը, Արմենակ Եկարեանը, Արիստակէս Ախիկեանը, Միքայէլ Նաթանեանը, Արտակ Դարբինեանը, Յովհաննէս Գուլօղլեանը, սիրուած վիպասան եւ Պուլկարիոյ Փլովտիւ քաղաքի մասնաճիւղի հիմնադիր Արմէն Շիտանեանը, Մուշի եւ Պիթլիսի մասնաճիւղերու հիմնադիր Հայրապետ Խանիկեանը, նշանաւոր գեղանկարիչ Փանոս Թերլեմեզեանը։

Վրայ կը հասնին 1896-ի համիտեան կոտորածները։ Արեւմտահայաստանի մէջ 300,000 անմեղ հայեր ջարդելէ ետք, ջարդարարները կը հասնին Վանի դուռներուն։ Գործի անցնելով, Մկրտիչ Աւետիսեան կը կազմակերպէ ու կը ղեկավարէ Վանի ինքնապաշտպանութիւնը, որ կը պսակուի յաջողութեամբ։ Ափսոս, սակայն, որ Աւետիսեան շրջանի հայութիւնը փրկելէ ետք, Պարսկաստան անցած պահուն՝ դաւադրաբար կը զոհուի Բարթողիմէոս վանքի մօտակայ դաշտին մէջ իր հարիւրաւոր զինակիցներուն հետ։

***
1896-էն ետք Արմենակ Եկարեան յանձն կ՛առնէ Աւետիսեանի մարտական զինակիցները համախմբել. իսկ Գրիգոր Պէօզիկեան, որ կուսակցութեան հիմնադիր կազմին մէջ էր, կը հանդիսանայ նոր մասնաճիւղեր հիմնելու ախոյեանը։ Կուսակցութեան ղեկավարութիւնը կը ստանձնէ Գրիգոր Աճեմեանը (հայրը հայրենի ողբացեալ գրող Գուրգէն Մահարիի), որ դժբախտաբար 1907-ին զոհ կ՛երթայ դաշնակցական դաւադիր գնդակի։

Մասնաճիւղերու կազմութենէն եւ աշխուժացումէն ետք, 1905-ին, կը գումարուի կուսակցութեան պատգամաւորական ժողովը՝ վերատեսութեան ենթարկելու 1885-ի ծրագիր-կանոնագիրը, որ ամբողջութեամբ կը վաւերացուի որպէս գաղափարականօրէն իրատես եւ գործնականօրէն արդարանալի ծրագիր։

1906-ին Վանի խիզախ յեղափոխականներէն արմենական Սեպուհը կը ձեռնարկէ Արմենական Երիտասարդաց Միութեան կազմութեան եւ կը հրատարակէ «Կայծ» թերթը. բայց ան ալ զոհ կ՛երթայ այս անգամ թուրք դաւադիր գնդակի մը, 1908-ին։

Նոյն տարին Պէօզիկեան կը խորհրդակցի Պուլկարիոյ Միութենականներուն հետ, որոնց միաձուլումով Արմենական Կուսակցութեան՝ կը գոյանայ Հայ Գաղափարակցական Միութիւնը։

Հեղինակ՝ Արա Ահարոնեան